Sposoby zabezpieczenia roszczenia pauliańskiego

Je­że­li wie­rzy­ciel zi­den­ty­fi­ko­wał do­ko­na­nie przez swo­je­go dłuż­ni­ka czyn­no­ści po­wo­du­ją­cej po­krzyw­dze­nie i zde­cy­do­wał się na wy­to­cze­nie skar­gi pau­liań­skiej, w żad­nym mo­men­cie nie mo­że być pe­wien, że je­go po­zy­cja przed koń­cem pro­ce­su nie ule­gnie po­gor­sze­niu. W każ­dym przy­pad­ku na­le­ży po­waż­nie roz­wa­żyć ce­lo­wość wy­stą­pie­nia z wnio­skiem o za­bez­pie­cze­nie rosz­cze­nia. Ja­ko, że rosz­cze­nie o usta­le­nie bez­sku­tecz­no­ści czyn­no­ści praw­nej zdzia­ła­nej z po­krzyw­dze­niem wie­rzy­ciela jest rosz­cze­niem nie­pie­nięż­nym, ist­nie­je otwar­ty ka­ta­log moż­li­wych spo­so­bów za­bez­pie­cze­nia. Od wnio­sku upraw­nio­ne­go oraz de­cy­zji są­du za­le­żeć bę­dzie za­tem kształt za­bez­pie­cze­nia.

POTRZEBY ZABEZPIECZENIA

Wy­to­cze­nie skar­gi pau­liań­skiej prze­ciw­ko na­byw­cy ko­rzy­ści nie ozna­cza po­zba­wie­nia go pra­wa roz­po­rzą­dza­nia ko­rzy­ścią na rzecz jesz­cze dal­szych podmio­tów. Mo­gło­by się na pierw­szy rzut oka wy­da­wać, że „z­dą­że­nie z po­wódz­twe­m” prze­ciw­ko oso­bie trze­ciej, kie­dy ma ona jesz­cze ko­rzyść w swo­im ma­jąt­ku, spo­wo­du­je stan ochron­ny wie­rzy­cie­la z mo­cy art. 192 pkt. 3 k.p.c. Prze­pis ten gwa­ran­tu­je po­wo­do­wi, że zby­cie w to­ku spra­wy rze­czy lub pra­wa ob­ję­te­go spo­rem nie ma wpły­wu na dal­szy bieg spra­wy (wy­rok od­no­sić bę­dzie sku­tek tak­że wo­bec na­byw­cy). Mo­gło­by to ozna­czać, że ja­kie­kol­wiek dal­sze czyn­no­ści po­zwa­nej oso­by trze­ciej nie stor­pe­du­ją pro­ce­su oraz – co waż­niej­sze – wy­rok pau­liań­ski w nim wy­da­ny po­słu­ży tak­że do za­spo­ka­ja­nia z ma­jąt­ku dal­szego na­byw­cy. I w tym ro­zu­mo­wa­niu kry­je się nie­bez­piecz­na dla po­wo­da pu­łap­ka…Mó­wiąc naj­ogól­niej – przedmio­tem pro­ce­su pau­liań­skie­go nie jest wca­le rzecz (ko­rzyść) ja­ko ta­ka, któ­ra to zo­sta­ła uzy­ska­na przez oso­bę trze­cią. Pro­ces pau­liań­ski to­czy się bo­wiem o ukształ­to­wa­nie pra­wa wie­rzy­cie­la w sto­sun­ku do tej rze­czy, jej wła­ści­cie­la (oso­by trze­ciej) jak i wie­rzy­cie­li oso­bi­stych tej oso­by.Z tych mię­dzy in­ny­mi wzglę­dów prze­są­dzo­no w orzecz­nic­twie, że do przy­pad­ków roz­po­rzą­dze­nia w to­ku pro­ce­su pau­liań­skie­go przez oso­bę trze­cią lub ko­lej­ne­go na­byw­cę ko­rzy­ścią sta­no­wią­cą przedmiot czyn­no­ści do­ko­na­nej z po­krzyw­dze­niem wie­rzy­cie­li, nie sto­su­je się art. 192 pkt 3 k.p.c. [1] Nie­zwy­kle istot­ne sta­je się więc od­po­wied­nie za­bez­pie­cze­nie rosz­cze­nia pau­liań­skie­go.

ZABEZPIECZANIE ROSZCZEŃ NIEPIENIĘŻNYCH

Po­nie­waż rosz­cze­nie ze skar­gi pau­liań­skiej ma cha­rak­ter nie­pie­nięż­ny to obo­wią­zu­je za­sa­da, że sąd udzie­li za­bez­pie­cze­nia w ta­ki spo­sób, ja­ki sto­sow­nie do oko­licz­no­ści uzna za od­po­wied­ni (nie wy­łą­cza­jąc też spo­so­bów za­bez­pie­cze­nia rosz­czeń pie­nięż­nych). Ozna­cza to, że w spra­wach ze skar­gi pau­liań­skiej ist­nie­je otwar­ty ka­ta­log spo­so­bów za­bez­pie­cze­nia.War­to przy tym wska­zać, że naj­czę­ściej już sa­mo do­ko­na­nie czyn­no­ści praw­nej z po­krzyw­dze­niem wie­rzy­cie­la przez dłuż­ni­ka i oso­bę trze­cią wy­star­cza dla uzy­ska­nia te­go spo­so­bu za­bez­pie­cze­nia. Są­dy wy­cho­dzą z za­ło­że­nia, że jed­no­krot­ne upraw­do­po­dob­nio­ne po­krzyw­dze­nie wie­rzy­cie­la uza­sad­nia prze­ko­na­nie, że w spra­wie ist­nie­je ry­zy­ko dal­sze­go do­ko­ny­wa­nia ta­kich czyn­no­ści praw­nych.

SPOSOBY ZABEZPIECZENIA

Do naj­pow­szech­niej­szych spo­so­bów za­bez­pie­cze­nia rosz­cze­nia pau­liań­skie­go na­le­ży przede wszyst­kim usta­no­wie­nie za­ka­zu zby­wa­nia lub ob­cią­ża­nia przedmio­tu ko­rzy­ści ma­jąt­ko­wej. Nag­min­nie po­mi­ja­nym jed­nak aspek­tem jest do­ma­ga­nie się tak­że za­ka­zu od­da­wa­nia rze­czy do ko­rzy­sta­nia na ja­kiej­kol­wiek pod­sta­wie, np. po­przez wy­na­ję­cie lub wy­dzier­ża­wie­nie. Jak po­ka­zu­je prak­ty­ka, póź­niej­sze wy­dzier­ża­wie­nie (wy­na­ję­cie) rze­czy mo­że zna­cze­nie utrud­nić za­spo­ko­je­nie z przedmio­tu ko­rzy­ści.W przy­pad­ku nie­ru­cho­mo­ści, usta­no­wie­niu za­ka­zu to­wa­rzy­szy nie­mal za­wsze wnio­sek o wpi­sa­nie ostrze­że­nia do księ­gi wie­czy­stej, choć w obec­nych re­aliach praw­nych wnio­sek ten jest zbęd­ny, gdyż sąd ma obo­wią­zek za­wia­do­mić sąd wie­czy­stok­się­go­wy o usta­no­wio­nym za­ka­zie (po czym wpi­su do­ko­nu­je się z urzę­du). Moż­na rów­nież do­ma­gać się wpi­su do księ­gi wie­czy­stej ostrze­że­nia o sa­mym to­czą­cym się po­stę­po­wa­niu [2] – w tym przy­pad­ku dal­szy na­byw­ca ko­rzy­ści nie ode­prze rosz­cze­nia pau­liań­skie­go skie­ro­wa­ne­go prze­ciw­ko nie­mu. Rzecz ja­sna ten spo­sób za­bez­pie­cze­nia jest mniej efek­tyw­ny, gdyż ko­niecz­ne bę­dzie wy­to­cze­nie ko­lej­ne­go po­wódz­twa pau­liań­ske­go prze­ciw­ko te­mu dal­sze­mu podmio­to­wi. By­wa rów­nież, że spo­sób ten jest odrzu­ca­ny przez są­dy.

[3] W przy­pad­ku mniej ty­po­wych czyn­no­ści frau­da­cyj­nych, jak np. ob­cią­że­nia  ma­jąt­ku hi­po­te­ką, po­wo­du­ją­ce­go uprzy­wi­le­jo­wa­nie in­ne­go wie­rzy­cie­la, sku­tecz­nym spo­so­bem za­bez­pie­cze­nia mo­że być na­ka­za­nie ko­mor­ni­ko­wi są­do­we­mu po­zo­sta­wie­nia sum uzy­ska­nych w wy­ni­ku zby­cia nie­ru­cho­mo­ści, a ma­ją­cych przy­paść oso­bie trze­ciej, na ra­chun­ku de­po­zy­to­wym Mi­ni­stra Fi­nan­sów do cza­su pra­wo­moc­ne­go za­koń­cze­nia po­stę­po­wa­nia ze skar­gi pau­liań­skiej. Skut­kiem po­wyż­sze­go roz­wią­za­nia bę­dzie za­spo­ko­je­nie się przez wie­rzy­cie­la pau­liań­skie­go z tych środ­ków z pierw­szeń­stwem przed wie­rzy­cie­lem hi­po­tecz­nym w ra­zie po­myśl­ne­go roz­strzy­gnię­cia ze skar­gi pau­liań­skiej. Spo­sób ten speł­ni swo­ją funk­cję rów­nież w przy­pad­ku za­skar­że­nia usta­no­wio­nej słu­żeb­no­ści czy pra­wa użyt­ko­wa­nia – jed­nak tyl­ko, gdy pra­wa te bę­dą wy­ga­sać po prze­pro­wa­dzo­nej eg­ze­ku­cji (z mo­men­tem przy­są­dze­nia wła­sno­ści).

W sy­tu­acji, gdy przedmio­tem ko­rzy­ści są pra­wa spół­ko­we (ak­cje, udzia­ły) przy­dat­nym spo­so­bem za­bez­pie­cze­nia mo­że być na­ka­za­nie po­zwa­ne­mu po­wstrzy­my­wa­nia się od wy­ko­ny­wa­nia okre­ślo­nych upraw­nień kor­po­ra­cyj­nych do cza­su pra­wo­moc­ne­go za­koń­cze­nia po­stę­po­wa­nia. [4] Na­to­miast kwe­stią spor­ną jest do­ma­ga­nie się za­wie­sze­nia po­stę­po­wa­nia eg­ze­ku­cyj­ne­go w sy­tu­acji, w któ­rej in­ni wie­rzy­cie­le oso­by trze­ciej pro­wa­dzą już eg­ze­ku­cję i gro­zi to sprze­da­żą przedmio­tu ko­rzy­ści (ty­le, że przez ko­mor­ni­ka) [5]. W ta­kim przy­pad­ku moż­na by­ło­by ewen­tu­al­nie roz­wa­żyć ubie­ga­nie się o udzie­le­nie za­bez­pie­cze­nia zmie­rza­ją­ce­go do speł­nie­nia świad­cze­nia (tzw. za­bez­pie­cze­nie an­ty­cy­pa­cyj­ne). Skut­kiem te­go by­ło­by umoż­li­wie­nie wie­rzy­cie­lo­wi eg­ze­ku­cji ze skład­ni­ka ma­jąt­ku oso­by trze­ciej, któ­re wy­szedł z ma­jąt­ku dłuż­ni­ka z po­krzyw­dze­niem wie­rzy­cie­la. Mo­że być to jed­nak pro­ble­ma­tycz­ne, gdyż w dal­szym cią­gu sze­reg wąt­pli­wo­ści bu­dzi za­gad­nie­nie, czy wie­rzy­ciel pau­liań­ski mógł­by się przy­łą­czyć do eg­ze­ku­cji pro­wa­dzo­nej z wnio­sku wie­rzy­cieli oso­by trze­ciej. [6] Pow­szech­nie przyj­mu­je się, że nie jest z ko­lei za­sad­ne do­ma­ga­nie się za­bez­pie­cze­nia po­przez usta­no­wie­nie hi­po­te­ki przy­mu­so­wej – jest to spo­sób za­bez­pie­cza­nia rosz­czeń ty­po­wo pie­nięż­nych i wo­bec te­go nie bę­dzie ade­kwat­ny w spra­wie ze skar­gi pau­liań­skiej. [7]

PODSUMOWANIE

Wy­to­cze­nie po­wódz­twa pau­liań­skie­go prze­ciw­ko na­byw­cy ko­rzy­ści sa­mo w so­bie nie uod­par­nia wie­rzy­cie­la prze­ciw­ko ewen­tu­al­nym dal­szym roz­po­rzą­dze­niom ko­rzy­ścią, przez co istot­ne sta­je się za­bez­pie­cze­nie rosz­cze­nia. Spo­sób za­bez­pie­cze­nia po­wi­nien umoż­li­wić zre­ali­zo­wa­nie wy­ro­ku pau­liań­skie­go. W za­leż­no­ści od cha­rak­te­ru ko­rzy­ści uzy­ska­nej przez oso­bę trze­cią moż­li­we są za­sad­ni­czo każ­de ro­dza­je za­bez­pie­czeń, któ­re bę­dą ade­kwat­ne dla ce­lu skar­gi pau­liań­skiej. W prak­ty­ce obro­tu wy­pra­co­wa­no jed­nak kil­ka wio­dą­cych spo­so­bów, któ­re zy­ska­ły ak­cep­ta­cję w orzecz­nic­twie.

[1] wy­rok SN z 11.12.2013 r., IV CSK 222/13.
[2] po­sta­no­wie­nie SA w Kra­ko­wie z 16.04.2015 r., I ACz 628/15,
[3] po­sta­no­wie­nie SO w Gli­wi­cach z 14.03.2016 r., II Co 18/16,
[4] post. SO w Rze­szo­wie z 6.08.2015 r., VI Gz 212/15,
[5] Wy­rok SO w Gdań­sku z 16.05.2015 r., I C 62/13, po­sta­no­wie­nie SA w Rze­szo­wie z 29.03.2013 r., I ACz 167/13.
[6] Po­sta­no­wie­nie SN z 12.12.2012 r., III CZP 79/12, po­sta­no­wie­nie SN z 16.05.2019 r., III CZP 2/19.
[7] Po­sta­no­wie­nie SA w Gdań­sku z 21.11.1996 r., I ACz 867/96, po­sta­no­wie­nie SO w Ka­li­szu z 10.01.2017 r., II Cz 891/16.