Kaucja przy sądowym zabezpieczeniu roszczenia – kiedy i dlaczego warto o nią wnioskować oraz dlaczego trzeba działać szybko?
Spis treści
I. Kaucja
Postępowanie zabezpieczające to jeden z najskuteczniejszych instrumentów procesowych pozwalających chronić roszczenie jeszcze przed wydaniem wyroku. Wystarczy uprawdopodobnić roszczenie i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia, a sąd może zablokować środki finansowe na rachunku bankowym drugiej strony czy zezwolić na wpisanie hipoteki przymusowej. Brzmi korzystnie dla powoda ale co z pozwanym, zwłaszcza gdy powód jest niewypłacalny lub zagrożony niewypłacalnością?
Kodeks postępowania cywilnego przewiduje symetryczny mechanizm ochrony strony, wobec której zabezpieczenie jest wykonywane – jest nim właśnie kaucja uregulowana w art. 739 § 1 k.p.c. Kaucja pozwala uzależnić wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu od złożenia przez uprawnionego (powoda) odpowiedniej sumy pieniężnej na rachunek depozytowy Ministra Finansów. W praktyce jest to instrument niedoceniany, a niejednokrotnie może ochronić pozwanego przed poważną i trudno odwracalną szkodą.
Zgodnie z art. 739 § 1 k.p.c., sąd może uzależnić wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia od złożenia przez uprawnionego kaucji na zabezpieczenie roszczeń obowiązanego. Z wpłaconej kaucji obowiązanemu przysługuje pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi należnościami uprawnionego, zaraz po kosztach egzekucyjnych. Tym samym przepis ten wprowadza wyjątek od ogólnej kolejności zaspokojenia należności określonej w art. 1025 k.p.c.
Kluczowe zastrzeżenie: kaucja nie jest warunkiem udzielenia zabezpieczenia, lecz wyłącznie warunkiem jego wykonania. Sąd najpierw rozstrzyga, czy zabezpieczenie w ogóle zostanie udzielone, a dopiero po udzieleniu może – z urzędu (w praktyce nie zdarza się) lub na wniosek – uzależnić jego wykonanie od złożenia kaucji. To narzędzie skutecznie wstrzymuje egzekucję zabezpieczenia. Nie ma zatem żadnych podstaw, by brak kaucji prowadził do odmowy udzielenia zabezpieczenia, ale może poważnie utrudnić powodowi jego wykonanie, a nawet je uniemożliwić. Jeżeli bowiem sąd uzależni wykonanie zabezpieczenia od złożenia kaucji, klauzulę wykonalności postanowieniu o zabezpieczeniu sąd nada dopiero po złożeniu kaucji przez uprawnionego. W praktyce oznacza to, że powód, mimo udzielonego zabezpieczenia, nie będzie mógł skierować go do komornika i zablokować rachunku bankowego pozwanego, dopóki nie wpłaci wymaganej sumy na rachunek depozytowy Ministra Finansów.
Roszczenie odszkodowawcze obowiązanego stanowi fundament dla żądania kaucji. Jeżeli uprawniony nie wniósł pisma wszczynającego postępowanie w wyznaczonym terminie, cofnął pozew, a pozew został zwrócony, odrzucony lub powództwo oddalono – obowiązanemu przysługuje przeciwko uprawnionemu roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia. Kaucja jest więc realnym gwarantem, że to roszczenie będzie mogło zostać zaspokojone, tym bardziej, gdy sytuacja majątkowa uprawnionego budzi poważne wątpliwości.
II. Przesłanki nałożenia kaucji – kiedy sąd powinien jej wymagać?
Ustawa nie wymienia w sposób wyczerpujący przesłanek nałożenia kaucji – decyzja ma charakter fakultatywny i należy do swobodnego uznania sądu. Orzecznictwo i doktryna wypracowały jednak czytelne wskazówki.
1. Realna obawa wyrządzenia szkody
Fundamentalną przesłanką jest stwierdzenie przez sąd, że wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu stwarza niebezpieczeństwo doznania szkody przez obowiązanego lub inne osoby. Obawa ta musi być realna, a nie jedynie potencjalna. Jeżeli w chwili orzekania nie ma okoliczności wskazujących na ryzyko szkody, sąd nie powinien stosować instytucji kaucji nawet z urzędu (co w praktyce się nie zdarza) i dlatego też kluczowe znaczenie ma moment powzięcia wiadomości przez pozwanego o złożeniu wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Warto zatem złożyć wniosek o kaucję jeszcze przed rozpoznaniem wniosku przez sąd lub najpóźniej w zażaleniu. Uzależnienie wykonania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia od kaucji po jego wykonaniu (np. po dokonaniu zajęcia rachunków bankowych przez komornika) jest procesowo wątpliwe i mało prawdopodobne.
2. Wątpliwa sytuacja majątkowa uprawnionego
Sąd, oceniając potrzebę nałożenia kaucji, powinien zbadać, czy sytuacja majątkowa uprawnionego zapewni obowiązanemu skuteczne dochodzenie odszkodowania w przyszłości, jeżeli ten finalnie przegra proces. Sąd powinien rozważyć, podobnie jak przy udzielaniu zabezpieczenia czy brak kaucji uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie wyroku zasądzającego odszkodowanie np. z powodu budzącej wątpliwości sytuacji majątkowej uprawnionego. Jeśli uprawniony jest wypłacalny i w pełni zdolny do naprawienia ewentualnej szkody, argument za kaucją słabnie. Jeśli jednak jego majątek jest wątły, ukryty lub celowo uszczuplony, kaucja staje się niezbędna. Argumentację za kaucją wzmacnia np. fakt, że powód uzyskał zwolnienie od kosztów sądowych, co oznacza, że jego sytuacja majątkowa została oceniona jako trudna.
3. Adekwatna wysokość kaucji
Sąd ustala wysokość kaucji w sposób swobodny, jednak musi być ona adekwatna do rozmiaru szkody, która grozi obowiązanemu. Kaucja powinna być wyliczona tak, aby mogła pokryć wszelkie możliwe szkody spowodowane zabezpieczeniem – zarówno koszty postępowania, jak i koszty restytucji, czyli przywrócenia stanu majątku obowiązanego do stanu, który istniałby, gdyby do wykonania zabezpieczenia nie doszło. We wniosku o kaucję należy zatem przedstawić matematyczne wyliczenie, które przekona sąd do jej udzielenia i to we wnioskowanej wysokości. Im wyższa bowiem jest kaucja, tym większe szanse, że powód nie będzie miał środków na jej uiszczenie, a tym samym nie będzie mógł zrealizować zabezpieczenia. Jeżeli uprawniony nie uiści kaucji w terminie postanowienie o zabezpieczeniu, pozostaje niewykonalne, a cała machina zabezpieczenia zostaje zatrzymana.
4. Kiedy kaucja jest wykluczona?
Instytucja kaucji nie ma zastosowania w trzech kategoriach spraw:
- gdy uprawnionym jest Skarb Państwa (domniemanie trwałej wypłacalności),
- gdy zabezpieczenie dotyczy roszczeń alimentacyjnych lub renty,
- gdy zabezpieczenie obejmuje należności pracownika do wysokości pełnego jednomiesięcznego wynagrodzenia.
III. Dobrowolna wpłata na rachunek depozytowy.
Innym sposobem na obronę przed zabezpieczeniem jest wniosek obowiązanego o uchylenie lub zmianę postanowienia o zabezpieczeniu, jeżeli dłużnik złoży na rachunek depozytowy Ministra Finansów sumę zabezpieczenia żądaną przez uprawnionego we wniosku o zabezpieczenie. Skutkiem złożenia tej sumy jest upadek zabezpieczenia z mocy prawa. Instytucja ta jest dla obowiązanego alternatywą dla blokowania środków – zamiast dopuścić do zajęcia rachunków bankowych, może on samodzielnie złożyć odpowiednią kwotę. Pozwoli to jednocześnie uchronić się przed kosztami postępowania o wykonanie zabezpieczenia przez komornika. Warto zatem we wniosku zademonstrować dobrą sytuację majątkową i brak podstaw zabezpieczenia (art. 742 § 1 k.p.c.).
IV. Podsumowanie
Kaucja przy zabezpieczeniu to jeden z tych mechanizmów procesowych, które w rękach doświadczonego pełnomocnika procesowego mogą przesądzić o wyniku całego sporu sądowego, a wobec tego należy:
✔ wykazać realną szkodę – opisać konkretnie, co straci obowiązany wskutek blokady środków lub składników majątkowych;
✔ wykazać niemożność naprawienia szkody przez uprawnionego – zebrać dokumenty wskazujące na jego złą lub wątpliwą sytuację majątkową: bezskuteczne egzekucje, sprawozdania finansowe czy wyzbywanie się aktywów;
✔ wyliczyć kaucję matematycznie – czyli wskazać na konkretne pozycje, np. koszty leasingu zamiast zakupu, utracone odsetki od lokat, koszty postępowania sądowego, a im więcej, tym lepiej;
✔ działać szybko – aby zapobiec natychmiastowemu wykonaniu zabezpieczenia
